UPI MDR ચાર્જ કા સચ: ક્યા અબ UPI સે પેમેંટ કરને પર પૈસે કટેંગે? જાનિએ RBI ઔર NPCI કે નએ નિયમ

✍️ હંશિકા ગુપ્તા દ્વારા📅 19 સિતંબર 2026⏱️ 9 મિનટ પઠનબૈંકિંગ એવં નીતિ
भारतीय बाज़ार में स्मार्टफोन से UPI QR कोड स्कैन करता ग्राहक

ભારત ભર મેં આમ ઉપભોક્તાઓં ઔર છોટે દુકાનદારોં કે લિએ દૈનિક ખુદરા લેનદેન પર UPI ભુગતાન પૂરી તરહ મુફ઼્ત બના હુઆ હૈ.

ત્વરિત સચ: ક્યા આપકો UPI પર કોઈ ચાર્જ દેના હોગા?

આમ ગ્રાહકોં કે લિએ

₹0 અતિરિક્ત (100% મુફ઼્ત)

કિરાના, શોપિંગ યા ઓનલાઇન પેમેંટ પર કોઈ અતિરિક્ત ચાર્જ નહીં.

વ્યક્તિગત ટ્રાંસફર (P2P)

અસીમિત મુફ઼્ત

પરિજનોં, દોસ્તોં કો પૈસે ભેજને યા કિરાયા દેને પર ₹0 ચાર્જ.

છોટે વ્યાપારી એવં દુકાનદાર

પૂરી તરહ છૂટ

માસિક ₹1 લાખ તક સંગ્રહ યા ₹2,000 તક કે બિલ પર 0% MDR.

હાલ કે દિનોં મેં સોશલ મીડિયા, વ્હાટ્સએપ ગ્રુપ્સ ઔર ટીવી ચૈનલોં પર યહ અફ઼વાહ તેજ઼ી સે ફૈલી હૈ કિ અબ UPI સે હર પેમેંટ કરને પર ગ્રાહકોં ઔર વ્યાપારિયોં કે પૈસે કટેંગે. ઇસ સનસનીખેજ ખ઼બર ને કરોડ઼ોં આમ નાગરિકોં, છોટે દુકાનદારોં ઔર મંડી વ્યાપારિયોં કે મન મેં યહ આશંકા પૈદા કર દી હૈ કિ ક્યા ભારત કી સબસે લોકપ્રિય ડિજિટલ પેમેંટ પ્રણાલી કા મુફ઼્ત દૌર સમાપ્ત હો રહા હૈ.

ઉપભોક્તાઓં કો અનાવશ્યક ઘબરાહટ સે બચાને ઔર સ્થિતિ કો પૂરી તરહ સ્પષ્ટ કરને કે લિએ નેશનલ પેમેંટ્સ કોરપોરેશન ઓફ ઇંડિયા (NPCI) ઔર ભારતીય રિજ઼ર્વ બૈંક (RBI) ને 15 અક્ટૂબર 2026 સે પ્રભાવી હોને વાલે નએ મર્ચેંટ ડિસ્કાઉંટ રેટ (MDR) ઢાંચે કે વિસ્તૃત નિયમ જારી કિએ હૈં. ઇસ વિશેષ ગાઇડ મેં હમ ઇન નિયમોં કા બિંદુવાર વિશ્લેષણ કર રહે હૈં તાકિ આપ જાન સકેં કિ વાસ્તવ મેં કિસે શુલ્ક દેના હોગા ઔર કિસે પૂરી છૂટ મિલી હૈ.

1. MDR ક્યા હૈ ઔર અબ ઇસ પર ચર્ચા ક્યોં હો રહી હૈ?

મર્ચેંટ ડિસ્કાઉંટ રેટ (MDR) વહ સેવા શુલ્ક હૈ જો બૈંક ઔર પેમેંટ ગેટવે કંપનિયાં ડિજિટલ લેનદેન (જૈસે ડેબિટ કાર્ડ, ક્રેડિટ કાર્ડ યા વોલેટ) કી પ્રોસેસિંગ કે લિએ વ્યાપારી (દુકાનદાર) સે લેતી હૈં. પારંપરિક રૂપ સે સ્વાઇપ મશીનોં (POS) પર વીજ઼ા યા માસ્ટરકાર્ડ 1.5% સે 2.5% તક MDR વસૂલતે રહે હૈં.

જનવરી 2020 મેં ભારત સરકાર ને ડિજિટલ ભુગતાન કો જન-જન તક પહુઁચાને કે લિએ UPI ઔર રુપે ડેબિટ કાર્ડ પર "જ઼ીરો MDR" કી નીતિ લાગૂ કી થી. ઇસ ઐતિહાસિક કદમ ને ભારત મેં ફિનટેક ક્રાંતિ લા દી ઔર આજ હર મહીને 15 અરબ સે જ઼્યાદા ટ્રાંજેક્શન હો રહે હૈં. લેકિન ઇસસે બૈંકોં ઔર પેમેંટ કંપનિયોં કે લિએ સર્વર ઔર સ્વિચિંગ કા ભારી ખર્ચ ઉઠાના મુશ્કિલ હોને લગા થા.

જ઼ીરો MDR કો ટિયર્ડ મોડલ મેં ક્યોં બદલા જા રહા હૈ?

  • સર્વર ક્ષમતા ઔર નિર્બાધ સેવાએં: પીક આવર્સ મેં કરોડ઼ોં ટ્રાંજેક્શન કો બિના અટકે પ્રોસેસ કરને કે લિએ બૈંકોં કો હાઈ-કૈપેસિટી ડેટા સેંટર કી જરૂરત હોતી હૈ.
  • સાઇબર સુરક્ષા ઔર ફ્રોડ રોકથામ: તેજ઼ી સે બઢ઼તે સાઇબર ફ્રોડ ઔર ફ઼િશિંગ અટૈક કો રિયલ-ટાઇમ મેં બ્લોક કરને કે લિએ અત્યાધુનિક સુરક્ષા તંત્ર જરૂરી હૈ.
  • વિત્તીય આત્મનિર્ભરતા: કરદાતાઓં કે પૈસોં કી સરકારી સબ્સિડી પર નિર્ભર રહને કે બજાય બડ઼ી કંપનિયોં સે ન્યૂનતમ શુલ્ક લેકર તંત્ર કો સ્વાવલંબી બનાના.
UPI MDR नियम इन्फोग्राफिक: व्यक्तिगत लेन-देन पर 0% शुल्क और बड़े व्यापारिक भुगतानों पर 0.4% MDR

નિયમોં કા ઢાંચા: ભારત મેં 96% સે અધિક દૈનિક લેન-દેન પૂર્ણતઃ શુલ્ક-મુક્ત દાયરે મેં આતે હૈં, જિસસે આમ જનતા પર કોઈ ભાર નહીં પડ઼ેગા.

2. નએ UPI MDR નિયમોં કે 5 પ્રમુખ આધાર સ્તંભ

NPCI ઔર RBI ને નએ નિયમોં કો ઇસ તરહ તૈયાર કિયા હૈ કિ આમ આદમી ઔર છોટે રેહડ઼ી-પટરી વાલોં પર કોઈ બોઝ ન પડ઼ે, જબકિ બડ઼ે કોરપોરેટ ઔર ઈ-કોમર્સ પ્લેટફ઼ોર્મ સે બુનિયાદી ઢાંચે કે લિએ ન્યૂનતમ શુલ્ક લિયા જા સકે.

પહલા સ્તંભ: વ્યક્તિગત ટ્રાંસફર (P2P) 100% મુફ઼્ત

દો વ્યક્તિયોં કે બીચ (પરિવાર, મિત્ર, કિરાયા, ઘરેલૂ સહાયક આદિ) સીધે બૈંક ખાતે મેં હોને વાલે સભી વ્યક્તિગત ટ્રાંસફર પર કોઈ શુલ્ક નહીં લગેગા, ચાહે આપ ₹10 ભેજેં યા ₹1,00,000.

દૂસરા સ્તંભ: ₹2,000 તક કે સભી મર્ચેંટ ભુગતાનોં પર શૂન્ય શુલ્ક

ભારત મેં 90% સે અધિક દૈનિક ખુદરા ખરીદારી (સબ્જી, દૂધ, ચાય, ફલ, ઓટો કિરાયા, દવાઇયાં) ₹2,000 સે કમ કી હોતી હૈં. ઇસ સીમા તક કે કિસી ભી ભુગતાન પર વ્યાપારિયોં કો 0% MDR દેના હોગા.

તીસરા સ્તંભ: ₹1 લાખ/માહ તક વાલે છોટે વ્યાપારી પૂરી તરહ મુક્ત

મુહલ્લે કી કિરાના દુકાનેં, છોટે કારીગર ઔર સ્થાનીય વ્યાપારી જિનકા માસિક UPI કલેક્શન ₹1,00,000 તક હૈ, ઉન્હેં MDR સે પૂરી છૂટ દી ગઈ હૈ. ઉનકે ખાતે મેં પૂરા 100% પૈસા જમા હોગા.

ચૌથા સ્તંભ: કૃષિ એવં આવશ્યક સેવાઓં પર માત્ર ₹5 કા ફ્લૈટ કૈપ

અતિ-આવશ્યક ક્ષેત્રોં જૈસે કૃષિ ઇનપુટ (ઉર્વરક, બીજ, કીટનાશક), રેલવે ટિકટ બુકિંગ, પેટ્રોલ પંપ, બિજલી-પાની બિલ ઔર ટેલીકોમ પર ₹2,000 સે અધિક કે લેનદેન પર પ્રતિશત કે બજાય અધિકતમ માત્ર ₹5 કા સાંકેતિક ફ્લૈટ શુલ્ક તય કિયા ગયા હૈ.

પાંચવાં સ્તંભ: બડ઼ે મર્ચેંટ ભુગતાનોં પર 0.4% MDR ઔર ₹300 કી અધિકતમ સીમા

બડ઼ે શોપિંગ મોલ, લગ્જરી બ્રાંડ્સ ઔર બડ઼ી ઈ-કોમર્સ કંપનિયોં કે લિએ ₹2,000 સે ઊપર કે ભુગતાન પર 0.4% MDR લગેગા. સાથ હી ₹75,000 સે અધિક કે બડ઼ે ટ્રાંજેક્શન પર યહ શુલ્ક અધિકતમ ₹300 પર સીમિત (Capped) રહેગા.

3. UPI MDR દર ઔર શુલ્ક કા વિસ્તૃત તુલનાત્મક ચાર્ટ

નીચે દિએ ગએ ચાર્ટ સે સમઝેં કિ વિભિન્ન પ્રકાર કે ભુગતાનોં પર ક્યા નિયમ ઔર દરેં લાગૂ હોંગી:

લેન-દેન કા પ્રકારરાશિલાગૂ દરખર્ચ કૌન ઉઠાએગા?
વ્યક્તિગત ટ્રાંસફર (P2P)કોઈ ભી રાશિ₹0 (પૂર્ણતઃ મુફ઼્ત)કોઈ નહીં
છોટા દુકાનદાર (< ₹1 લાખ/માહ)કોઈ ભી રાશિ₹0 (પૂરી છૂટ)કોઈ નહીં
દૈનિક ખુદરા ખરીદારી₹2,000 તક₹0 (શૂન્ય MDR)કોઈ નહીં
આવશ્યક સેવાએં (કૃષિ, રેલવે, પેટ્રોલ)₹2,000 સે અધિકફ્લૈટ ₹5 અધિકતમકેવલ મર્ચેંટ
વ્યાવસાયિક P2M (મોલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ)₹2,001 સે ₹74,9990.4%કેવલ બડ઼ા વ્યાપારી
બડ઼ા વ્યાવસાયિક ભુગતાન₹75,000 ઔર અધિકઅધિકતમ ₹300 કૈપકેવલ સંસ્થાન
પ્રીપેડ વોલેટ/PPI સે મર્ચેંટ QR₹2,000 સે અધિક1.1% ઇંટરચેંજકેવલ વ્યાપારી

4. અફ઼વાહ બનામ હકીકત: વાયરલ દાવોં કી પડ઼તાલ

આઇએ ઉન પ્રમુખ અફ઼વાહોં કી પડ઼તાલ કરેં જો ઇસ સમય સોશલ મીડિયા પર સબસે જ઼્યાદા શેયર કી જા રહી હૈં:

દાવા 1: "અબ QR સ્કૈન કરતે હી બૈંક ખાતે સે 0.4% કટ જાએગા."

સચ: ગ્રાહકોં કો કોઈ ભી શુલ્ક નહીં દેના હૈ. યદિ આપકા બિલ ₹500 હૈ, તો આપકે ખાતે સે ઠીક ₹500 હી કટેંગે—એક પૈસા ભી અતિરિક્ત નહીં.

દાવા 2: "સબ્જીવાલે ઔર છોટે દુકાનદાર અબ QR કોડ હટા લેંગે."

સચ: રેહડ઼ી-પટરી વાલોં ઔર ₹1 લાખ માસિક તક કા વ્યાપાર કરને વાલે દુકાનદારોં કે લિએ MDR શૂન્ય (Zero) હૈ. છોટે વ્યાપારિયોં કો કોઈ કટૌતી નહીં ઝેલની હોગી.

દાવા 3: "દુકાનદાર ગ્રાહક કે બિલ મેં 0.4% અતિરિક્ત જોડ઼ સકતે હૈં."

સચ: ગ્રાહકોં પર MDR કા ભાર ડાલના (સરચાર્જ લગાના) RBI ઔર NPCI કે નિયમોં કે તહત પૂર્ણતઃ ગૈરકાનૂની હૈ. ઐસા કરને પર મર્ચેંટ કા QR કોડ બ્લોક કિયા જા સકતા હૈ.

દાવા 4: "લોગ ફિર સે નકદ લેન-દેન કી ઓર લૌટ જાએંગે."

સચ: 96% સે અધિક દૈનિક લેન-દેન પૂરી તરહ મુફ઼્ત રહને ઔર બડ઼ે ભુગતાનોં પર માત્ર ₹300 કે કૈપ કે કારણ UPI આજ ભી નકદ સંભાલને કે જોખિમ ઔર ક્રેડિટ કાર્ડ (2-3% MDR) કી તુલના મેં બહુત સસ્તા હૈ.

5. કૃષિ મંડિયોં, આઢ઼તિયોં ઔર કિસાનોં પર ક્યા હોગા અસર?

દિલ્લી કી આજ઼ાદપુર મંડી સે લેકર મુંબઈ કી વાશી ઔર ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ વ પંજાબ કી અનાજ મંડિયોં તક UPI ને નકદ ચોરી કે જોખિમ કો ખત્મ કર વ્યાપાર કો બેહદ આસાન બનાયા હૈ. કૃષિ ક્ષેત્ર કે લિએ નએ નિયમોં કી સ્થિતિ ઇસ પ્રકાર હૈ:

🚜

કિસાનોં કો ફસલ બિક્રી કા ભુગતાન

જબ કોઈ વ્યાપારી યા આઢ઼તી કિસાન કો ગેહૂં, ધાન, સરસોં યા સબ્જી કી ખરીદ પર સીધે બૈંક ખાતે મેં ભુગતાન કરતા હૈ, તો યહ P2P યા ડાયરેક્ટ સેટલમેંટ કે તહત 100% મુફ઼્ત રહતા હૈ. કિસાન કો પૂરા ભાવ મિલેગા.

🌱

ખાદ, બીજ ઔર કૃષિ ઇનપુટ ખરીદ

ખેતી કી લાગત ન બઢ઼ે, ઇસકે લિએ ઉર્વરક, કીટનાશક ઔર પ્રમાણિત બીજોં કી દુકાનોં કો આવશ્યક સેવાઓં મેં રખા ગયા હૈ. યહાઁ ₹2,000 સે ઊપર કે બિલ પર ભી અધિકતમ માત્ર ₹5 કા મામૂલી ફ્લૈટ કૈપ હૈ.

🏪

ગ્રામીણ કિરાના ઔર મંડી કે છોટે સ્ટોલ

મંડી કે કૈંટીન, ચાયવાલે, તુલાઈ ઓપરેટર ઔર ગ્રામીણ દુકાનદાર જિનકા માસિક કલેક્શન ₹1 લાખ તક હૈ, ઉનકે લિએ MDR 0% રહેગા.

💼

થોક B2B વ્યાપારિક સેટલમેંટ

થોક અનાજ વ્યાપાર મેં લાખોં કે સૌદોં કે લિએ ₹300 કા અધિકતમ કૈપ યહ સુનિશ્ચિત કરતા હૈ કિ બડ઼ે વ્યાપારી ભી ભારી શુલ્ક સે સુરક્ષિત રહેં.

6. અક્સર પૂછે જાને વાલે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન (FAQs)

Q:ક્યા આમ ગ્રાહકોં કો UPI સે ભુગતાન કરને પર અલગ સે કોઈ ચાર્જ દેના હોગા?

જી નહીં, બિલ્કુલ નહીં. ભારતીય રિજ઼ર્વ બૈંક (RBI) ઔર NPCI ને સ્પષ્ટ રૂપ સે નિર્દેશ દિયા હૈ કિ ગ્રાહકોં સે કોઈ ભી અતિરિક્ત ચાર્જ યા MDR નહીં વસૂલા જા સકતા. આમ જનતા કે લિએ UPI સે ભુગતાન કરના 100% મુફ઼્ત હૈ.

Q:ક્યા દોસ્તોં યા પરિજનોં કો પૈસે ભેજને (P2P ટ્રાંસફર) પર કોઈ શુલ્ક લગેગા?

નહીં. પરિજનોં, મિત્રોં યા કિસી ભી વ્યક્તિ કો સીધે બૈંક ખાતે મેં UPI (PhonePe, Google Pay, Paytm, BHIM) કે જ઼રિએ પૈસે ટ્રાંસફર કરના પૂરી તરહ મુફ઼્ત હૈ, ચાહે રાશિ કિતની ભી હો.

Q:0.4% UPI MDR કા નિયમ ક્યા હૈ ઔર યહ કબ સે લાગૂ હોગા?

યહ નયા નિયમ 15 અક્ટૂબર 2026 સે પ્રભાવી હોગા. ઇસકે તહત ₹2,000 સે અધિક કે વ્યાવસાયિક (P2M) મર્ચેંટ ભુગતાનોં પર 0.4% MDR લાગૂ હોગા, જિસે કેવલ બડ઼ે વ્યાપારી વહન કરેંગે, ગ્રાહક નહીં.

Q:ક્યા સ્થાનીય કિરાના દુકાનદાર, ચાયવાલે ઔર છોટે વ્યાપારી ઇસ ચાર્જ સે મુક્ત હૈં?

હાઁ! જિન છોટે વ્યાપારિયોં કા માસિક UPI સંગ્રહ ₹1,00,000 તક હૈ, ઉન્હેં MDR સે પૂરી છૂટ દી ગઈ હૈ. ઇસકે અતિરિક્ત ₹2,000 તક કે કિસી ભી ભુગતાન પર કોઈ શુલ્ક નહીં હૈ.

Q:મંડી વ્યાપારિયોં, આઢ઼તિયોં ઔર કિસાનોં કે ભુગતાનોં પર ઇસકા ક્યા અસર હોગા?

ફસલ બિક્રી પર કિસાનોં કો મિલને વાલા ભુગતાન P2P યા સીધે બૈંક ટ્રાંસફર કે રૂપ મેં મુફ઼્ત રહતા હૈ. સાથ હી ખાદ, પ્રમાણિત બીજ, કીટનાશક ઔર કૃષિ ઉપકરણોં કી ખરીદ કો આવશ્યક સેવાઓં મેં રખા ગયા હૈ, જિસ પર ₹2,000 સે ઊપર અધિકતમ માત્ર ₹5 કા ફ્લૈટ કૈપ હૈ.

Q:બડ઼ે UPI ટ્રાંજેક્શન પર અધિકતમ શુલ્ક કી ક્યા સીમા (Cap) હૈ?

₹75,000 યા ઉસસે અધિક કે બડ઼ે ભુગતાનોં પર વ્યાપારિયોં કે લિએ MDR શુલ્ક અધિકતમ ₹300 તય (Capped) કિયા ગયા હૈ, જિસસે બડ઼ે વ્યાપારિક લેનદેન કિફાયતી બને રહેં.

Q:ક્યા કોઈ વ્યાપારી QR કોડ સ્કૈન કરને પર ગ્રાહક સે અતિરિક્ત પૈસે કી માંગ કર સકતા હૈ?

નહીં, UPI ભુગતાન પર ગ્રાહકોં સે કોઈ સરચાર્જ યા કન્વીનિયંસ ફીસ લેના RBI ઔર NPCI કે નિયમોં કે અનુસાર અવૈધ હૈ. ગ્રાહક ઇસકી શિકાયત ઉપભોક્તા ફોરમ યા બૈંક મેં દર્જ કરા સકતે હૈં.

Q:સરકાર ઔર NPCI ને ઇતને વર્ષોં કે જ઼ીરો MDR કે બાદ યહ ઢાંચા ક્યોં પેશ કિયા?

હર મહીને 15 અરબ સે અધિક UPI લેનદેન હોને કે કારણ બૈંકોં ઔર પેમેંટ સ્વિચ કે સર્વર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સાઇબર સુરક્ષા, ઔર એઆઈ આધારિત ફ્રોડ પ્રિવેંશન કે લિએ બડ઼ે નિવેશ કી જરૂરત હૈ. યહ વ્યવસ્થા બિના સરકારી સબ્સિડી કે ડિજિટલ નેટવર્ક કો ટિકાઊ બનાએ રખને કે લિએ કી ગઈ હૈ.

🌾

તાજ઼ા મંડી ભાવ જાનેં — બિલ્કુલ મુફ઼્ત

મંડી ટુડે પર ભારત કી 2,000+ કૃષિ ઉપજ મંડિયોં સે 250+ ફસલોં કે દૈનિક લાઇવ થોક ભાવ ઔર આવક દર આસાની સે ચેક કરેં.

આ લેખ શેર કરો

WhatsAppTwitter

📰 સમાચાર અને લેખો